Zamanın silemediği izlerin peşinde

Geçmiş, bazen en çok unutulanların hikâyesinde saklıdır. Sararmış belgeler, eski kayıtlar ve sessiz mezar taşları arasında bir ömrün izini süren Tacettin Akkuş, tarihin yalnızca büyük olaylardan ibaret olmadığını hatırlatıyor. Tacettin Akkuş ile tarihin sessiz tanıklarını, belgelerin ardında saklı insan hikâyelerini ve hafızanın zamana karşı direnişini konuştuk.

Gönen’in Babayaka Köyü’nde başlayan ve İstanbul Üniversitesi’ne uzanan hayat hikâyeniz, sizi doğrudan doğduğunuz toprakların hafızasını aramaya yöneltti. Sizi bir eğitimciden ziyade “bölgenin hafıza kayıt memuru” olmaya iten ilk kırılma noktası veya ilham kaynağı ne oldu? 

Lise yıllarındaki en büyük hayalim araştırmalar yaparak belgelere dayalı gerçek tarihi yazmaktı. Bu sebeple üniversite sınavında bölüm tercihimi Arşivcilik'ten yana kullandım. Sınav sonucunda kazandığım İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arşivcilik Bölümünü severek okudum. Daha öğrencilik yıllarımda iken Osmanlı Arşivlerinde araştırma yapmaya başladım.

II. Meşrutiyetten Günümüze Balıkesir Yer Adları adlı eserinizde köylerin ve kasabaların isim değişikliliklerini, mülki taksimattaki dönüşümleri incelediniz. Bir yerin adının değiştirilmesi veya dönüştürülmesi, o coğrafyanın hafızasında neleri siler, neleri yeniden yazar? Yer adları bir toplumun tapusu mudur? 

Öncelikle son sorunuzdan cevaplamaya başlayayım. Arazi araştırmalarında yazılı belge olarak tespit ettiğimiz gerek mezar taşları ve gerekse kitabeler o yerin geçmişi hakkında bize sağlam ipuçları vermekte ya da doğrudan kanıt olmaktadır. Mesela bu araştırmalar sırasında köyün kurucusuna ait mezar taşlarını dahi tespit etmek mümkün olmuştur. Yani bu mezar taşı aynı zamanda köyün tapusu anlamına da gelmektedir.

Köylerin isimlerine gelince verilen isimler köyün kurucusuna ya da köyün kurucu halkının bağlı olduğu oba, oymak, cemaat veya aşirete ait izler taşımaktadır. Bizler bu isimlere bakarak köyün kurucusuna ve kurucu halkına dair sağlam ipuçları bulabilmekteyiz. Köy isimleri değiştirildiği taktirde bu özellikler tamamen ortadan kalkmakta ve köyün geçmişiyle olan bağı koparılmaktadır. Eski köy adı sadece yaşlıların az çok hatırladığı sanal coğrafyalardan ibaret kalmaktadır. Ayrıca bu değişimler tarih araştırmalarında yer tespitlerini de zorlaştırmaktadır.

"Gönen ve Köyleri Tarihçesi" adlı eseriniz, sadece genel bir tarih kitabı değil, aynı zamanda bölgenin ruhunu ve acılarını yansıtan çok katmanlı bir çalışma. Özellikle Balkan Harbi, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı dönemlerinde Gönen’den çıkıp şehit olan 800 vatan evladının künyesine ulaşmak, oldukça meşakkatli bir arşiv mesaisi gerektirmiş olmalı. Bu süreçte sizi en çok etkileyen, derinden sarsan bir belge veya hikâye oldu mu? 

Öncelikle şunu belirtmek isterim. Gönen Kazası'ndaki şehit sayısı Milli Savunma Bakanlığı kayıtlarında yani resmi kayıtlarda yaklaşık 300 civarında geçmektedir. Gönen'in 90 köyünün gezilerek muhtarlıklardaki Nüfus Esas Defterlerinin incelenmesi, ayrıca ilçe nüfus müdürlüğündeki 1905 yılından başlayan ölüm kayıt defterlerinin incelenmesi sonucunda şehit sayısının 800 civarında olduğu anlaşılmıştır. 

Beni burada etkileyen kayıtlardan bir tanesi aynı ailenin iki evladının farklı cephelerde aynı gün şehit düşmesidir. Gördüğüm diğer ilginç kayıt ise hepimiz biliyoruz ki hangi milletten olursa olsun Osmanlı coğrafyasının dört bir yanından gelen insanlar Çanakkale'de şehit olmuşlardır. Bunlardan en ilginç olanı ise Gönen'den 2 Rum'un ölüm kayıt defterine şehit olarak kaydedilmiş olmasıydı. Yani iki Rum vatandaşımız Müslüman olmadıkları halde vatan toprağını savunmak için can vermişlerdir.

Tanzimat Başlarında Balıkesir Kazası (Demografik Durum), 1840-1845 adlı çalışmanızda yaklaşık iki asır öncesinin nüfus ve hane kayıtlarından hareket ediyorsunuz. Bugünün imkânlarıyla geçmişin demografik yapısını anlamaya çalışırken hangi ayrıntılar size dönemin insanını ve toplumsal hayatını daha yakından tanıma fırsatı verdi? 

Bu eserin oluşturulmasında kaynak olarak yaklaşık % 90 arşiv belgesi kullanıldı diyebilirim. Özellikle Temettuat Defteri dediğimiz hanelere ait mal ve mülk sayımının kayıtlarının tutulduğu defterler taranmış ve 3000 hanenin mal varlıkları incelenmiş, istatistikler içeren tablolar hazırlanmıştır. Ayrıca nüfus sayım verileri ile kıyaslamalar yapılmış, aşiretlerin yerleşik hayata geçirilerek yerleştirildikleri mevki adları titizlikle incelenmiştir. 

Biz araştırmacılar için bir belgedeki bütün ayrıntılar önemlidir. İşte bu ayrıntıların yorumlanması sonucunda Tanzimat başlarında Balıkesir'de iktisadi ve sosyal hayat hakkında ayrıntılı veriler elde edilmiş ve okuyucunun istifadesine sunulmuştur. 

Defterlerin incelenmesi sonucunda hane sahiplerinin eşkalinden tutun lakabına, mesleğine, tarla ve bahçelerine, ahırdaki hayvanlarının tür ve sayılarına kadar farklı bilgiler elde edebilmek mümkün olmuştur. Ayrıca kişilerin meslekleri verilirken tarihi şahsiyetler ya da mirasçıları, muhtarlar, imamlar, müezzinler, camiler, medrese ve müderrisler, hanlar, hamamlar, vakıflar vb. birçok alt başlıklar da ortaya çıkmış ve ortaya çıkan bilgiler yorumlanarak ve tablolaştırılarak okuyucunun istifadesine sunulmuştur.

Tarih araştırmalarınızda belgelerin, rakamların ve kayıtların dili ön plandayken "Aşikar'ın Gönül Köprüsü" ve "Sessiz Yolcu" adlı eserlerinizde şiirin ve duygunun dünyasına yöneliyorsunuz. Tarihin belgelerle anlatamadığını edebiyatın diliyle ifade etmek mümkün mü? 

Şiir tamamen farklı bir alan. Duyguların kaleme dökülmesidir. Tarih araştırmalarında ise duygulara yer veremezsiniz. Gözyaşlarınız, nefretiniz ya da sevdanız tarihsel yorumlarınıza etki edemez. Duygularınızı kattığınızda objektif bir eser ortaya koyamazsınız. Ancak belgelerle anlatamadığınızı yazacağınız destanlarla ortaya koyabilirsiniz. 

Tacettin Akkuş kendini en iyi hangi 3 kelime ile anlatabilir?    

Azim, disiplin, sabır

Tarih kitaplarında çoğunlukla devlet adamları, savaşlar ve büyük olaylar anlatılıyor. Peki, sıradan insanların hikâyeleri tarih yazımında neden yeterince yer bulamıyor? 

Ortaya çıkan olay ve meydana getiren şahıslar tarihin ve toplumların kökten şekillenmesinde doğrudan rol oynamalıdır. Bir şahsın attan düşmesi bireyseldir ve tarihin konusu olamaz. Ancak bu şahıs bir komutan ya da önemli düzeyde bir asker ise ve savaşta attan düşmesi savaşın seyrini değiştirmişse o zaman tarihin konusu haline gelmiş olur.

Genç nesillerin kendi köklerine, yerel tarihlerine ve kültürel miraslarına karşı mesafeli olduğu eleştirileri yapılır. Dijitalleşen dünyada gençlerin yerel tarih bilincini artırmak için akademisyenlere, yazarlara ve yerel yöneticilere düşen en büyük görev sizce nedir? 

Bu konuda yapılacak birçok hamle olabilir. Öncelikle tarihi sadece siyasi tarih olarak anlatmamak gerekir. Sosyal tarihe de ağırlık vermek lazımdır. Gençlerin dikkatini çekecek meraklarını uyandıracak konular anlatılabilir. Gençlere saha ödevlendirmeleri yapılabilir. Biz daha ortaokula giderken Gönen'in kurtuluşu ile ilgili yaşlılarla röportaj yaptığımı çok iyi hatırlıyorum. Aynı zamanda her bölgeye ait masallar ve destanlar var bunların da araştırılmasının kültür tarihimize ciddi katkı sağlayacağını düşünüyorum.

Masanızda şu an okuyucuyu bekleyen yeni bir çalışma var mı? 

Bekleyen 3 çalışma var.  Yeni şiir kitabı "Gönül Postacısı."  "Çanakkale Vilayeti Yer Adları."

Tanzimat Başlarında Balıkesir kitabının iki cilt halinde köyler ve mahalleler şeklinde güncellenerek ve genişletilerek basılması.

Klasikleşen bir sorum var onu size de sormak istiyorum. Elinizde sihirli bir değnek olsaydı dünyada ya da hayatınızda neyi değiştirmek isterdiniz?   

İnsanların kafalarında ördükleri duvarları yıkmak isterdim. Kainattaki en uzak mesafenin iki insan zihni arasındaki mesafe olduğunu düşünüyorum.

(SERKAN SELİNGİL)