131019098
12 Nisan 2024, Cuma

TÜRK MİTOLOJİSİ, KAYIN AĞACI, KAYIN ATA (KAYNATA) KAYIN ANA (KAYNANA)

2 Mayıs 2023, Salı

     


Nazike YAŞIR

İtiraf ediyorum, ilgi çeksin diye yukarıdaki başlığı seçtim. Kayın ağacıyla ilgili bu bilgiyi ilk okuduğumda nasıl sözcük köküne hiç dikkat etmemişim diye bir edebiyat öğretmeni olarak hayıflandım. Bu yazıda yer alan bilgileri, Buket Uzuner’in tabiat dörtlemesi; Su, Toprak, Hava, Ateş serisini okuyarak öğrendim.

Dörtlü kitap serisi; bugün Anadolu’da yaşayan bütün kültürlerin, günlük yaşamına sinmiş binlerce yıllık kadim kam-şaman geleneklerine ve Türk mitolojisine dayandığını anlatır. Dörtlü seri aynı zamanda Türk romanında çevrebilim alanında ilk roman serisidir. Arkadaşlarımla otuz yıldır sürdürdüğümüz kitap gününde dörtlü seriyi okuduk ve çok şey öğrendik. Öğrendiklerimi sizlerle de paylaşmak istedim. Kendi mitolojisini bilmeyen tek milletiz der Buket Uzuner. Dünya çapında ünlü bazı film ve kitapların Türk mitolojisinden esinlendiğini yabancı kaynaklar üzerinden öğrenmek ne kadar iç acıtıcı. Mitolojiler, insanın doğayı anlama ve onunla baş etme çabasının bir ürünü olarak kabul edilir.

Tolkien’in sinemaya da aktarılan ünlü eseri Yüzüklerin Efendisi’nde geçen Orta Dünya, çok eski Türk şaman- kam geleneğinde yer alan adlandırmalardır. Tolkien, ünlü eserini bu gelenekten esinlenerek yazmıştır. Şaman-kam geleneğinde; ulu gökler Üst Dünya, ölülerin uyuduğu toprak altı Alt Dünya, tüm canlıların yaşadığı alan Orta Dünya olarak adlandırılır.

İslamiyetten çok önce eski Türklerin geleneklerine göre göğün 16.katında oturan iyilik, cömertlik, verimliliğin simgesi Tanrı Ülgen, karısı toprak ve doğurganlık tanrıçası Umay Ene ( Moğol dilinde umay, rahim demektir)kavga ettiğinde gök gürler şimşek çakar yıldırım düşer. Bu doğa olayının böyle gerçekleştiğine inanıyor atalarımız. Hele bu yıldırım kutsal sayılan kayın ağacına düşüp ağaç parçalanırsa, kayın ağacının parçalarını üzerinde taşımak; nazardan, kötülüklerden korur inancı bugün de Anadolu’da devam eder. Bir işe başlamadan önce işin sonu bereketli, istenildiği gibi sonuçlansın diye söylenen ’’benim elim değil Fatma Ana’nın eli’’ dileği, İslamiyet’ten önce Umay Ene’nin eli olarak ifade edilirmiş. Kayın ağacı Türk mitolojisinin çok önemli bir sembolü. Tanrının yaşam gücünü barındırır. Ünlü Avatar filmindeki hayat ağacı, Türk mitolojisinden esinlenilmiştir. Dilek ağaçlarını görmüşüzdür her bir dalına çaput bağlanmış. Anadolu’da kayın ağacı Umay Ene’nin bir görüntüsü olarak kabul edilir, etrafı taşla çevrilir korumaya alınır ve her inançtan insan rengarenk çaputlarla dileklerini iletirler Umay Ene’ye, yani kayın ağacına. Günümüzde bu bilgiyle hareket edilmiyor elbette, çoğu kişi nedenini bilmeden belki de hiç merak etmeden binlerce yıl önceki gelenek aktarımını uyguluyorlar. Kayın aynı zamanda evlilikle edinilen akrabalıklarda da kullanılan bir sözcük. Anadolu’da Kayın ata, kayın ana, kayın gibi kullanılan sözcükler günümüzde kayınvalide, kayınpeder biçimine dönüşmüştür. Türklerde Güneş kadındır, Ay erkektir. Çocukların ‘’Ay Dede demesi ‘’Ay Ata ‘’sözünden kalmadır. Günümüzde kimi politikacıların Arap kültürüne ve diline hayranlığını hatta Milli Eğitim Bakan Yardımcısı’nın ‘’Türkçe öldü’’ beyanına bakınca bilinçli bir politikayla dilimize ve kültürümüze sırt dönülmesini nasıl açıklayacağız? Belki de sorunun cevabını Buket Uzuner’in dörtlü serinin son kitabı Ateş’te roman kahramanı bilge kadın Umay Nine’nin sözlerinde buluruz: Umay Ene’yi, kayın ağacını, Dede Korkud Destanı’nı bilmeyen Türkçesi zayıf son sultan Vahdettin,

imparatorluğunun başkentini işgal eden düşmana karşı ülkesini Türk destanlarındaki kahramanlar gibi savunmak gerekirse ölmek yerine sessizce terk etti. Kendi kültürünün mitolojisini, destanlarını bilmeyenler aslında yurtsuzdur, saygılarımla…

Faydalandığım Kaynaklar: Buket Uzuner; Su, Toprak, Hava, Ateş

Öğretim Görevlisi Neşe Apaydın: Buket Uzuner’in Su, Toprak, Hava, Ateş Romanlarında Türk Mitolojisinin İzleri

 



Yazarın Tüm Yazıları
SEÇMEMEK VAZGEÇMEKTİR 26 Mart 2024, Salı
BİZ BİR ÜNİVERSİTE GÖMDÜK 19 Mart 2024, Salı
NESNELER, BİZİM ONLARA YÜKLEDİĞİMİZ ANLAMLARDAN İBARETTİR 12 Mart 2024, Salı
BUGÜN VERMEDİĞİNİZ HER SAVAŞIN YARIN KAYBEDENİ OLURSUNUZ 5 Mart 2024, Salı
DÜNYA HEP BÖYLE MİYDİ? 27 Şubat 2024, Salı
“MEDENİ KANUN”A DOKUNMA! 20 Şubat 2024, Salı
İSTEYEN YAPAR! 14 Şubat 2024, Çarşamba
DİNDARLIĞINIZI TANRI’YA GÖSTERİN, BANA İNSANLIĞINIZ LAZIM! 6 Şubat 2024, Salı
YA LOKOMOTİF OLURSUN YA VAGON! 30 Ocak 2024, Salı
BUGÜNÜ AYDINLATAN GAZETECİ: UĞUR MUMCU 24 Ocak 2024, Çarşamba
KENDİ AYDINLIĞIMIZI YARATMAK ZORUNDAYIZ 16 Ocak 2024, Salı
HİÇBİR ŞEYE KARIŞMAYAN ZARARSIZ DEĞİL YARARSIZ YURTTAŞTIR (1) 9 Ocak 2024, Salı
ALİAĞA DÜNYANIN ÇÖPLÜĞÜ DEĞİLDİR! 2 Ocak 2024, Salı
HER ŞEYİ ZAMANA BIRAKTIK, ZAMANIMIZ VAR MI BİLMEDEN (1) 26 Aralık 2023, Salı
VURUN MU DURUN MU? 19 Aralık 2023, Salı
YAVAŞÇA ACELE ET! 12 Aralık 2023, Salı
Atatürk’ü anmadan Cumhuriyet Bayramı’nı kutlayanlara ithaf olunur! 7 Kasım 2023, Salı
Sanatta, siyasette lafını esirgemeyenler 31 Ekim 2023, Salı
YAŞASIN CUMHURİYET, 100.YIL DÖNÜMÜ’N KUTLU OLSUN! 26 Ekim 2023, Perşembe
CUMHURİYETİMİZİN 100. YIL DÖNÜMÜ’NDE HATIRIMIZDA TUTMAMIZ GEREKENLER 17 Ekim 2023, Salı
100 YIL ÖNCE 100 YIL SONRA 10 Ekim 2023, Salı
GÖLGEDE OLUP IŞIĞI TUTANI DA UNUTMA! 3 Ekim 2023, Salı
İBRET ALINSAYDI, TARİH TEKERRÜR MÜ EDERDİ? 26 Eylül 2023, Salı
KADINLAR NEDEN HEDEFTE? ÇÜNKÜ KORKUYORLAR! 19 Eylül 2023, Salı
DİL, İNSANIN ÜLKESİDİR 12 Eylül 2023, Salı
CUMHURİYETLE HESAPLAŞANLAR! İŞTE HESAP ÖZETİ 6 Eylül 2023, Çarşamba
ÇOK SEVİYORDUM, ÖLDÜRDÜM, ‘’ÖLÜRÜM TÜRKİYE’M’’ 9 Mayıs 2023, Salı
TÜRK MİTOLOJİSİ, KAYIN AĞACI, KAYIN ATA (KAYNATA) KAYIN ANA (KAYNANA) 2 Mayıs 2023, Salı
KÖY ENSTİTÜLERİ… 18 Nisan 2023, Salı
HAZİNENİN ÜZERİNE OTURAN DİLENCİLER 11 Nisan 2023, Salı
OKUMANIN KORKUNÇ TEHLİKESİ 4 Nisan 2023, Salı
ÜLKEMİZİN NÜFUSU 300 BİN, AĞAÇLARLA BİRLİKTE 3 MİLYONUZ 29 Mart 2023, Çarşamba
UMUTSUZ OLMAYA HAKKIMIZ YOK! 21 Mart 2023, Salı